Phim tài liệu: Song đề xã hội

Phim tài liệu Netflix original “Song đề xã hội” (The social dilemma)

Ngay từ đầu, tui xem bộ phim tài liệu này vì Netflix đã giới thiệu nó cho tui =)) chắc là vì tuần trước tui vừa cho vài bộ tài liệu kiểu này vào danh sách.

Phim mở đầu bằng câu trích dẫn của Sophocles trong tác phẩm Antigone:

“Mọi thứ quan trọng bước vào cuộc sống loài người đều bị nguyền rủa”

Sophocles, Antigone

(“Nothing that is vast enters into the life of mortals without a curse”).

Antigone là một truyền thuyết Hy Lạp cổ đại nói về công lý và lòng chính trực, có thể đọc qua nội dung ở đây.

Trong tác phẩm, có lẽ thứ nhà thơ muốn ám chỉ là tiền, vũ khí, quyền lực, luật pháp; còn ngày nay có lẽ là khoa học, internet, công nghệ…

Những thứ này đều là bước tiến vĩ đại giúp giải phóng con người nhưng cũng mang theo cả những hậu quả không ngờ tới.Hẳn đây là điều biên kịch muốn nói khi để câu trích dẫn này ở đầu phim.

Phim thì dài (1 tiếng rưỡi lận), nhưng túm lại, phim đang nêu lên một vấn đề là cuộc sống của chúng ta đang bị thao túng bởi các sản phẩm công nghệ (chủ yếu là mạng xã hội) mà ta không hay biết.

“Trên đời này chỉ có 2 ngành gọi khách hàng là “người dùng” (users): ngành buôn bán thuốc phiện và ngành phần mềm.”

Edward Tufte

(There are only two industries that call their customers ‘users’: illegal drugs and software.)

“Nếu bạn không trả tiền cho sản phẩm thì bạn chính là sản phẩm.”

(If you are not paying for the product then you are the product.)

Sự ra đời của Internet và mạng xã hội mở ra một kỷ nguyên mới. Tui có thể gặp mặt người thân yêu cách cả ngàn cây số chỉ bằng một nút nhấn. Tui biết ngày hôm nay mẹ nấu món gì cho bố ăn nhờ bức ảnh mẹ vừa chia sẻ trên tài khoản cá nhân. Tui có thể dễ dàng gặp gỡ, kết nối với những người bạn mà xác suất gặp ngoài đời gần như bằng không. Hai người bạn của tui đã quen nhau trên facebook, họ kết hôn và chuẩn bị đón đứa con đầu lòng. Thật là kỳ diệu! Đây hẳn không phải là đứa trẻ duy nhất ra đời “nhờ” mạng xã hội. Phải thừa nhận là công nghệ ngày nay đã mang lại giá trị to lớn, thậm chí thay đổi cuộc sống của chúng ta. Các dịch vụ miễn phí của Google giúp chúng ta sống dễ dàng hơn. Tưởng tượng vài năm qua cuộc sống (và cả sự nghiệp) của tui có thể thành ra thế nào nếu không có thanh tìm kiếm của Google, hay Google map? Hay sẽ bất tiện thế nào nếu không có Gmail hay Google calendar? Giờ thì có thể tui đang lưu trữ toàn bộ tài liệu trên google drive và truy cập tới mọi lúc mọi nơi từ máy tính ở nhà tới máy tính ở công ty, thậm chí là từ ngoài đường qua thiết bị di dộng. Tui có thể để bạn bè mình cùng truy cập tới tập tin của tui, và tụi tui cùng lên kế hoạch cùng nhau mà không cần phải ở cùng một chỗ. Thật tiện lợi!

Thế nhưng từ lúc nào, những thứ này từ một công cụ hữu ích biến thành thứ chi phối cuộc sống của mình. Tui thì chưa tới mức, nhưng cũng hơi hơi. Tui nhận ra mình check email vài lần trong ngày. Cầm điện thoại lên và tui vô thức nhấn vào biểu tượng phong bì đỏ của Gmail, hay nút F màu xanh yên bình của Facebook rồi ngón tay vô thức lướt lướt, rồi 1 tiếng trôi qua. Mỗi lần nhận ra mình đang làm gì, tui vội vàng quẳng điện thoại đi một nơi, cố gắng làm việc gì đó trong thế giới thực. Đối với tui, công nghệ vẫn chỉ đang là một công cụ, thế nhưng đã có nhiều hậu quả ở những nơi công nghệ bị lạm dụng ở mức độ nghiêm trọng hơn: Tin tức giả, bất ổn về mặt tâm lý khi so sánh bản thân với người khác, trầm cảm vì bị đánh giá, bị bạo hành ngôn từ, bị thao túng tâm lý để rồi có những mong muốn mà chúng ta chưa từng có… Những vấn đề này phát sinh một phần do chính cách sử dụng của chúng ta, một phần là do những sản phẩm này được thiết kế để thao túng và điều khiển chúng ta làm điều người ta muốn.

Mạng xã hội và sản phẩm công nghệ ngày nay được thiết kế để có tác dụng chẳng khác gì thuốc phiện: cuốn hút, tạo hưng phấn ngắn hạn, gây nghiện… và sinh ra lợi nhuận. Giống như nhiều thứ phi pháp, các sản phẩm công nghệ cũng cần được xem xét tính đúng đắn về mặt đạo đức (ethical design). Ngành phần mềm cũng cần đạo đức nghề nghiệp như ngành y hay bất kỳ ngành nào khác.

Giải pháp là gì? Nói một cách đơn giản: đó là người dùng hãy luôn lựa chọn tỉnh thức và những người thiết kế sản phẩm hãy có đạo đức.

Mặc dù bị nguyền rủa, những thứ vĩ đại vẫn vĩ đại. Lời nguyền sẽ bắt đầu được giải khi con người đầu tiên dừng lại để hỏi những câu hỏi đúng sai.

Mấy đoạn nhân cách hóa AI của mạng xã hội thiệt là thú vị và cũng kinh khủng =.= Tui tin là phim không có nói quá đoạn này. Có nhiều cuốn sách cũng đã nói về sự kinh khủng của các thuật toán đằng sau ngành quảng cáo và big data.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.