[Tóm tắt + cảm nhận] Phải trái đúng sai

Hôm nay tình cờ đọc được bài viết về PHỎNG VẤN MICHAEL SANDEL VỀ CÔNG BẰNG trên bookhunterclub khiến mình nhớ lại cuốn sách hay nhất đọc được trong năm 2019. Cuốn sách này tình cờ rớt vào tay mình qua một buổi trao đổi sách. Lúc ấy chọn nó chỉ vì tình cờ, mình không có ý muốn lấy thêm sách phi hư cấu nữa (vì nhà có đủ rồi), nhưng vì mang sách đi đổi mà chưa chọn được cuốn nào mang về, mà nó là cuốn còn sót lại chẳng ai lấy. Lúc ấy mình chỉ nghĩ, một cuốn sách ai đó mang đi trao đổi thì có lẽ cũng bình thường thôi. Bây giờ mình cũng chẳng nhớ bạn ấy là ai, nhưng nếu bạn ấy thực sự biết giá trị của cuốn sách mà vẫn sẵn lòng đem cho đi để chia sẻ thì mình thật ngưỡng mộ bạn ấy lắm. Là mình mình không làm được như thế, trừ khi mình tình cờ có 2 cuốn =.=. Lúc cầm cuốn sách trên tay, mình chẳng hề có chút ý tưởng về Michael Sandel là ai và mình đang dấn thân vào cái thứ gì. (Sau mới biết bác là học giả nổi tiếng và cuốn sách cũng nổi tiếng mức nào o_O). Nếu biết trước liệu sức ảnh hưởng của nó có bớt đi? Mình sẽ chẳng bao giờ biết. Thường bạn sẽ chẳng bao giờ biết trước điều gì sẽ bước vào và thay đổi mình mãi mãi. Sau này nhìn lại bạn mới nhận ra.

Mình đã không biết đây không phải là cuốn sách phi hư cấu bình thường, không phải kiểu sách đọc để lấy thông tin rồi cất lại lên giá sách. Đây là kiểu sách đọc xong, độc giả sẽ không còn là mình lúc trước khi đọc (ít ra là những độc giả như mình, không biết trước về cuốn sách) và sẽ không ngừng nghĩ về những gì đã đọc, lâu lâu lại lấy ra đọc lại (như mình hôm nay).

Nhìn tên có thể đoán cuốn sách nói về “Công lý”. Cuốn sách đặt ra câu hỏi “Thế nào là công bằng?”. Hẳn là khi nghe câu hỏi, mọi người đều có thể dễ dàng đưa ra câu trả lời cho mình.

Chia đều không phải lúc nào cũng công bằng

Gần đây cuộc bầu cử ở Mỹ đang thu hút dư luận ghê lắm. Mọi người đều tập trung chú ý vào 2 ứng cử viên mạnh nhất: tổng thống đương nhiệm Donald Trump, đại điện đảng Cộng Hòa và ứng viên được cho là đối thủ Joe Biden, đại diện đảng Dân Chủ. Cá nhân mình không thực sự quan tâm tới nước Mỹ nói riêng, mà quan tâm tới điều mà quốc gia đó (và cả các quốc gia khác) đang theo đuổi hơn, đó là “công bằng xã hội” và “tự do cá nhân”. Mọi quốc gia đều mong muốn dung hòa cả hai, nhưng điều đó chẳng dễ dàng gì.

“Thế nào là công bằng?” Khi mình đưa ra câu trả lời, mình đã nghĩ nó luôn đúng. Nhưng rồi có thật vậy không? Cuốn sách này đã thách thức quan điểm của mình, bắt mình phải nghĩ sâu hơn, nhìn vấn đề một cách phức tạp hơn. Nguyên tắc trước đây tưởng là đúng thực ra có thể không còn đúng vào tình huống khác và ngược lại. Giờ thì mình không còn chắc chắn nữa. Haha, đôi khi nghĩ quẩn: “Có khi không đọc sách tốt hơn, ít ra mình có thể chắc chắn về một điều gì đó”. Càng đọc thì càng chắc chắn duy nhất một điều “Chẳng có gì là chắc chắn 100% cả”. (Trừ các tiên đề. Dù sao phải có thứ gì để mọi thứ khác gá vào chứ???)

Đọc tới giữa chừng mình mới nhận ra đây là một cuốn sách TRIẾT HỌC với ánh đèn nhá sáng!!! Lúc phát hiện ra thì mình đã lún quá sâu vào chủ đề này, rút chân ra không kịp.

Bằng những ví dụ thực tiễn, tác giả cụ thể hóa 3 ý tưởng triết học trả lời cho câu hỏi “Thế nào là công bằng?”:

THUYẾT VỊ LỢI nghĩa là tối đa hóa hạnh phúc, mà Jeremy Bentham là người ủng hộ nhiệt tình. Minh họa cho thuyết này chính là ví dụ kinh điển về xe điện đứt phanh (tình huống này rất nổi tiếng, được Michael Sandel đưa ra trong những lớp học của ông, và mình còn gặp nó trước khi đọc sách qua bộ phim “The Good place”). Hãy tưởng tượng bạn là người đang lái con tàu lao đi với vận tốc 96km/h. Phía trước có 5 công nhân đang làm việc trên đường ray, không để ý tới xe điện đang lao về phía họ. Bạn kéo phanh nhưng phanh không ăn. Nếu tai nạn xảy ra 5 công nhân sẽ chết. Và bạn chợt nhìn sang đường ray bên phải, phía đó chỉ có 1 công nhân. Bạn có quyết định bẻ lái sang phải, hi sinh 1 người để cứu 5 người? Tui đoán nhiều người trả lời “Có”. Nếu buộc phải chọn thì tui cũng chọn có, vì đó là giải pháp tối ưu (nhưng có đúng về đạo đức không thì không chắc). Thuyết vị lợi là vậy.

Giờ đổi một chút, tình huống xe điện vẫn vậy, vẫn là xe điện đang lao về phía 5 công nhân nhưng bạn không phải người cầm lái nữa mà là khách qua đường trên một cây cầu bắc ngang qua đường ray. Có một người đàn ông rất to béo đứng cạnh bạn trên cầu. Nếu đẩy người đàn ông đó xuống, bạn sẽ dừng được xe điện và cứu sống 5 người. (Giả sử bạn có thể tự nhảy nhưng bạn quá gầy để dừng xe điện). Liệu bạn có muốn đẩy người đàn ông đó xuống? Hẳn số người có thể chắc chắn trả lời “Có” sẽ giảm đáng kể mặc dù vẫn là hi sinh 1 người để cứu 5 người, Thuyết vị lợi đúng trong tình huống trên không còn hoàn toàn đúng trong tình huống này nữa. Vì sao?

Nếu đọc sách thì còn nhiều tình huống thú vị khác nữa. Ví dụ nếu tối đa hóa hạnh phúc là đúng, liệu chúng ta có nên làm giống Robin Hood, lấy 1 triệu đô la của Warren Buffett chia cho mỗi hộ nghèo 10 ngàn đô la? Nỗi buồn khi bị lấy đi 1 triệu đô la của Warren Buffett sẽ chẳng là gì nếu so với niềm hạnh phúc mà 10 ngàn đô la đem lại cho những gia đình nghèo. Nếu bạn cho rằng điều trên là sai trái, bạn là người theo thuyết tự do. Tới đây tui thấy mình ba phải lắm.

HỌC THUYẾT TỰ DO của John Stuart Mill lên tiếng: “Tôi tuyệt đối độc lập. Tôi là chủ nhân tuyệt đối của cả cơ thể và tâm hồn.” (và cả tài sản). Thuyết này có vẻ đúng trong ví dụ trên kia. Warren Buffett có toàn quyền với tài sản của ông, không ai có quyền lấy đi tiền của ông khi ông không muốn. Nó cũng đúng với ví dụ về xe điện, không ai có quyền tước đi mạng sống của tôi nếu tôi không muốn, dù là để cứu mạng nhiều người khác. Thế nhưng lại một lần nữa, cuốn sách đưa ra những ví dụ mà ở đó thuyết tự do không còn đúng nữa. Chúng ta có thực sự sở hữu chính mình? Nếu tôi có toàn quyền với cơ thể mình, vậy cũng đúng nếu tôi có thể bán đi một quả thận để lấy tiền? Hay mang thai hộ lấy tiền cũng đúng? Hay trợ tử? Thuê lính đánh thuê? Đánh thuế những người thu nhập cao là đúng hay sai? Ý tưởng “tự sở hữu” khi áp dụng tới tận cùng thì chỉ những người ủng hộ cực đoan mới có thể ưa thích nổi: một thị trường tự do hoàn toàn, một nhà nước tối thiểu không hề có một biện pháp làm giảm bất bình đẳng…

QUAN ĐIỂM VỀ QUYỀN của Immanuel Kant: “Con người là thực thể có lý trí, có phẩm giá và xứng đáng được tôn trọng”. Kant có quan điểm rất thú vị và cũng rất khắt khe về tự do. Chúng ta thường cho rằng tự do là làm điều mình thích mà không bị cấm cản. Nhưng Kant không đồng ý như vậy. Ví dụ, khi chọn kem, bạn chọn vị chocolate thay vì vị dâu và bạn cho rằng mình đang hành động tự do. Kant thì chỉ cho rằng bạn chỉ đang cố gắng chọn cho mình 1 vị kem phù hợp với sở thích, cái sở thích không do bạn chọn, nó có thể là do bẩm sinh, hoặc do bị xã hội ảnh hưởng, vậy nên hành động không hoàn toàn tự do. Theo Kant, hành động tự do là hành động tự chủ, theo quy tắc tự tôi định ra cho chính mình, không theo mệnh lệnh của tự nhiên hoặc quy ước xã hội. Khi hành động vì mục tiêu bên ngoài, chúng ta không tự do. Đối với Kant, tôn trọng phẩm giá con người là đối xử với con người như một mục đích tự thân. Và đây là lý do vì sao hành động đẩy ông béo xuống chặn đường tàu là sai vì như vậy là đã đối xử với ông ta như một đồ vật chứ không phải con người. Đây cũng là câu trả lời của Kant cho việc tại sao buôn bán nội tạng, mang thai thuê hay lính đánh thuê là sai, vì hành động này đã coi cơ thể con người là hàng hóa.

Chúng ta thường quyết định những vấn đề về đạo đức là đúng hay sai, ủng hộ hay phản đối một điều gì theo ý kiến và quan điểm của bản thân khá dễ dàng, nhưng lại khó giải thích tại sao một cách rõ ràng, vì những lý do nằm trong tiềm thức sâu xa. Đi sâu vào khám phá lý do của bản thân là một trải nghiệm đau đầu nhưng lý thú và dấn thân vào triết học là con đường duy nhất để tìm ra câu trả lời. Dần dần chúng ta sẽ không còn trả lời trong vô thức nữa, mà là quyết định trong tỉnh táo.

Tới đây nói ngoài lề chút, đọc về quan điểm của Kant về hành động tự do, mình nhận thấy quan điểm của Erich Fromm về tình yêu (tình yêu nói chung, không phải mỗi tình yêu nam nữ) trong cuốn The Art of loving (Nghệ thuật của tình yêu) cũng tương đồng, phải chăng là bị ảnh hưởng từ Kant? Trong cuốn The Art of loving, Erich Fromm do dự khi gọi Yêu là “hành động” theo nghĩa xã hội của từ này. Mọi người thường cho rằng hành động là chủ động, không làm gì là bị động nhưng thực ra không phải vậy. Phần lớn hành động là do thôi thúc ở bên ngoài và vì thế nó là bị động. Một người ngồi thiền không làm gì bị cho là bị động nhưng đó lại là hành động chủ động nhất vì nó hoàn toàn tuân theo tự chủ của người đó. Yêu theo Erich Fromm là một hành động chủ động, tuân theo nghĩa vụ tự thân của nó chứ không phải bị động do tác động từ bên ngoài. Mình chợt nhận thấy có nét tương đồng giữa hai tư tưởng từ hai cuốn sách đó vậy thôi.

Tuân theo mục đích tự thân của con người, Kant cũng cho rằng bảo vệ mạng sống của mình là nghĩa vụ. Hầu hết mọi người đều có khát vọng sống nên nghĩa vụ này hiếm khi xuất hiện. Kant cho rằng làm một điều gì vì nghĩa vụ, nghĩa là vì đó là điều đúng thì hành động đó mới có giá trị đạo đức. Sống vì đó là đúng chứ chẳng vì lý do nào khác. Chúng ta thường cho rằng mình tiếp tục sống vì mình yêu cuộc sống. Vậy không yêu cuộc sống nữa thì tự tử cũng đúng? Vậy nên lý do yêu cuộc sống không mang lại giá trị đạo đức. Chỉ khi một người vô cùng đau khổ đến mức không còn ý muốn sống, nhưng vẫn quyết định trái với ý muốn mà sống vì nghĩa vụ thì khi đó hành động sống của anh ta mới có giá trị đạo đức. Đương nhiên Kant không có ý nói là bạn phải khốn khổ để hành động của mình có giá trị đạo đức, hay niềm vui sống làm giảm giá trị đạo đức của hành động sống. Miễn là bạn sống với ý niệm đó là nghĩa vụ.

Kant lập luận đạo đức không thể dựa trên những yếu tố mang tính kinh nghiệm như mối quan tâm, sở thích, ham muốn – ngay cả ham muốn được hạnh phúc – … vì những yếu tố này liên tục biến đổi và lệ thuộc, khó có thể trở thành nguyên tắc đạo đức phổ quát. Ông lập luận chúng ta có thể đến được nguyên tắc tối thượng thông qua việc thực hiện điều mà ông gọi là “lý trí thực tiễn thuần túy”. Để biết làm cách nào thì chúng ta phải khám phá mối quan hệ giữa năng lực suy lý và năng lực tự do của con người. Phần lý giải này dài lắm. Một ví dụ minh họa dễ hiểu hơn là hành động nói dối. Giả sử một kẻ sát nhân đang đứng trước cửa nhà bạn để tìm giết một người bạn đang trốn trong nhà. Liệu bạn có nói thật cho kẻ sát nhân biết? Chúng ta đều biết nói dối là sai, nhưng đồng thời lại cũng cho rằng trong một vài tình huống cụ thể như trên, nói dối là “đúng”. Ấy là vì chúng ta đã dựa trên kinh nghiệm (ở đây là để bảo vệ bạn mình) để phán đoán đạo đức. Theo Kant, nguyên tắc đạo đức là tuyệt đối: nếu nói dối là sai, nó sẽ luôn sai trong mọi tình huống dù là để bảo vệ mạng sống của người thân; phải tuân theo nghĩa vụ đạo đức, bất chấp mọi hậu quả. Trong tình huống thế này, phải xử lý sao cho đúng? Xin hãy đọc sách để biết thêm.

Mình mới chỉ tóm tắt được nửa đầu của cuốn sách. Nửa sau cũng như nửa đầu, tác giả liên tục đưa ra những tình huống đạo đức, các học thuyết triết học trả lời để trả lời, và các học thuyết kế tiếp để phản bác. Trong lịch sử phát triển triết học của loài người, các học thuyết triết học liên tục ra đời nhằm phản bác lại và/hoặc tiếp tục phát triển tiếp các học thuyết trước đó và các triết gia vẫn còn tiếp tục cuộc đàm luận tới tận ngày nay mà chưa có câu trả lời cuối cùng, vì các câu hỏi cứ tiếp tục nảy sinh mãi, có khi xa tít tắp khỏi câu hỏi ban đầu. 😀 Và mình thì cũng bắt đầu bị cuốn vô vòng xoáy không dứt này rồi. Hi vọng ai đó đọc tới đây cũng bị cuốn vô như mình. Chúng ta sẽ bắt đầu nhìn thế giới này khác đi một chút, cũng có thể là nhiều chút, không hẳn là tốt đẹp hơn mà là thực tế hơn, như nó vốn là.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.