[Book review] Jane Eyre – Charlotte Brontë

I am no bird; and no net ensnares me: I am a free human being with an independent will.

Nhà Brontë có 4 người con thì 3 trong số đó là nhà văn: chị cả Charlotte, em thứ Emily và em gái út Anne. Chị em họ mồ côi mẹ từ bé, rất gắn bó với nhau, cùng có trí tưởng tượng phi thường và niềm đam mê với sách và viết văn. Nhờ một lần Charlotte tình cờ đọc lén những bài thơ mà Emily sáng tác, Emily đã nổi giận nhưng cô cũng vô tình tiêm nhiễm vào đầu Charlotte ý tưởng trở thành nhà văn chuyên nghiệp. Emily chỉ hy vọng nó có thể nuôi sống họ mà không cần phải đi gõ đầu trẻ nữa, chỉ có Charlotte là người duy nhất có tham vọng đạt được danh tiếng ( 1). Họ cùng nhau quyết định mỗi người sẽ viết (và hy vọng xuất bản được) một cuốn tiểu thuyết. Và đó là bối cảnh ra đời của Jane Eyre (Charlotte Brontë), Đồi gió hú (Emily Brontë) và Agnes Grey (Anne Brontë), và tất nhiên, cả những tác phẩm khác của ba chị em họ nữa.

Nếu nhân vật Catherine trong Đồi gió hú của Emily Brontë có sắc đẹp nhưng tính khí thất thường, thì nhân vật Jane Eyre của Charlotte Brontë chính là trái ngược với Catherine.

Cuộc đời có thể không ưu ái cho Jane Eyre nhan sắc, nhưng bù lại đã cho cô một trí óc sáng suốt, có thể nói là sáng suốt nhất trong số tất cả các nhân vật nữ trong những cuốn tiểu thuyết kinh điển mà tui đã đọc. Xuyên suốt cả tác phẩm, dù còn nhỏ hay đã trưởng thành, dù bị ghét bỏ hay được yêu thương, dù nghèo đói hay giàu sang, Jane Eyre chưa từng đánh mất bản thân, sống không thật với chính mình hay hành động mù quáng.

Cuộc đời phú cho cô cả một óc quan sát sắc bén nữa. Có những người sống cả đời cũng chẳng bao giờ thắc mắc bản chất của mọi sự xung quanh, nhưng cô, vừa đặt chân tới một nơi xa lạ đã nhận ra ngay những điểm đặc biệt. Bạn có thể bảo rằng vì cô mới tới nên dễ dàng nhận ra, nhưng không, không phải ai cũng làm được như vậy. Phải có óc quan sát và tinh ý mới nhận ra được. Đó là điều tui vô cùng ngưỡng mộ ở nhân vật này.

Đôi khi chúng ta không biết mình khao khát tự do chừng nào cho tới khi ai đó chỉ tay vào một cái hộp và bảo ta “Hãy ở trong đó!”, ta mới thảng thốt kêu lên “Không đời nào!”. Duy có một lần cô đã phải viện tới tác động bên ngoài để nhận ra mình thực sự muốn gì. Jane Eyre quyết liệt từ chối một thứ mà cô hằng mong ước, vì chấp nhận nó sẽ trái với giá trị đạo đức mà cô coi trọng, và cô đã quyết định ra đi. Phải tới khi cô sắp để mình dấn thân vào một mối ràng buộc thì cô mới nhận ra thứ mình thật sự muốn là gì. Và nhận ra chỉ là một chuyện, lấy hết dũng khí để đi tìm câu trả lời mới thực sự mang lại một cái kết có hậu cho chính cô.

Phải thừa nhận là câu chuyện có vài yếu tố… gọi là gì cho đúng? “may mắn từ trên trời rớt xuống”? khiến cho nó có vẻ không thật và làm giảm bớt giá trị của tác phẩm chút xíu, và tuyến nhân vật cùng bối cảnh xã hội hơi hẹp ra, thì nhìn chung, đây là một tác phẩm đáng đọc, tâm lý nhân vật được mô tả tinh tế, chính xác, và có nhiều điều để cảm nhận từ tính cách gai góc của cô nàng Jane Eyre (và cả các nhân vật khác).

Một vài trích dẫn đáng nhớ từ tác phẩm (phần dịch là trích từ bản tiếng Việt, không phải mình dịch, mặc dù có chỉnh đôi chỗ):

– Jane, be still; don’t struggle so like a wild, frantic bird, that is rending its own plumage in its desperation.

– I am no bird; and no net ensnares me: I am a free human being with an independent will…

Edward Rochester, Jane Eyre, Charlotte Brontë

“- Jane à, bình tĩnh lại đi, đừng vùng vẫy như một cánh chim hoang chỉ vì thất vọng mà bứt tung cả lông mình lên như vậy.
Tôi không phải là chim, và cũng chẳng chiếc lồng nào giam giữ được tôi cả. Tôi là một kẻ tự do, có ý chí không phụ thuộc vào ai cả…”

I care for myself. The more solitary, the more friendless, the more unsustained I am, the more I will respect myself.

Jane Eyre, Charlotte Brontë

“Tôi lo cho bản thân tôi. Tôi càng đơn độc, không bạn bè, không nơi nương tựa thì tôi càng tự trọng”

I am not an angel,’ I asserted; ‘and I will not be one till I die: I will be myself. Mr. Rochester, you must neither expect nor exact anything celestial of me – for you will not get it, any more than I shall get it of you: which I do not at all anticipate.

Jane Eyre, Charlotte Brontë

“Em không phải là một nàng tiên và mãi mãi chẳng thể trở thành một nàng tiên của ông được, dù thế nào thì em cũng chỉ là em thôi. Ông Rochester ạ, đừng trông chờ và cũng đừng nên đòi hỏi ở em một điều gì không thể có, vì ông sẽ chẳng bao giờ thấy được điều đó ở em, cũng như em chẳng thể thấy điều đó ở ông. Mình nên sống với thực tại thì hơn.

Rất thực tế và sáng suốt nữa. Nhắc tới mới nhớ, điều tui thích thứ hai chính là những đoạn hội thoại giữa Jane và Mr. Rochester.

As much good-will may be conveyed in one hearty word as in many.

Jane Eyre, Charlotte Brontë

“Nói ra bằng sự chân thành tự đáy lòng mình thì đâu cần phải nhiều lời làm gì.”

The flame flickers in the eye; the eye shines like dew; it looks soft and full of feeling; it smiles at my jargon: it is susceptible; impression follows impression through its clear sphere; where it ceases to smile, it is sad; an unconscious lassitude weighs on the lid: that signifies melancholy resulting from loneliness. It turns from me; it will not suffer further scrutiny; it seems to deny, by a mocking glance, the truth of the discoveries I have already made,–to disown the charge both of sensibility and chagrin: its pride and reserve only confirm me in my opinion. The eye is favourable.

As to the mouth, it delights at times in laughter; it is disposed to impart all that the brain conceives; though I daresay it would be silent on much the heart experiences. Mobile and flexible, it was never intended to be compressed in the eternal silence of solitude: it is a mouth which should speak much and smile often, and have human affection for its interlocutor. That feature too is propitious.

I see no enemy to a fortunate issue but in the brow; and that brow professes to say,–‘I can live alone, if self-respect, and circumstances require me so to do. I need not sell my soul to buy bliss. I have an inward treasure born with me, which can keep me alive if all extraneous delights should be withheld, or offered only at a price I cannot afford to give.’ The forehead declares, ‘Reason sits firm and holds the reins, and she will not let the feelings burst away and hurry her to wild chasms. The passions may rage furiously, like true heathens, as they are; and the desires may imagine all sorts of vain things: but judgment shall still have the last word in every argument, and the casting vote in every decision. Strong wind, earthquake-shock, and fire may pass by: but I shall follow the guiding of that still small voice which interprets the dictates of conscience.’

Sibyl, Charlotte Brontë

“Những ánh lửa lung linh trong mắt, ánh mắt long lanh như những giọt sương, trông dịu dàng và chứa đầy cảm xúc. Nó mỉm cười vì những lời kỳ lạ của ta. Nó nhạy cảm quá, mọi cảm xúc cứ lần lượt trôi qua trong ánh sáng ấy. Khi ánh mắt hết cười, cái u buồn lại lập tức ập đến. Sự mệt mỏi vô thức đè nặng lên mi mắt, cho thấy ưu phiền của những chuỗi ngày sống trong cảnh chăn đơn gối chiếc. Nó quay đi, không nhìn ta nữa, vì không muốn bị soi xét tỉ mỉ hơn. Có vẻ như cái nhìn nhạo báng, thách thức kia đang định phủ nhận cái sự thực mà ta đã khám phá, phủ nhận cả cái nhạy cảm và nỗi phiền muộn u hoài hằn sâu lên dáng dấp của nó. Vẻ kiêu hãnh và sự dè dặt của nó chỉ càng khẳng định ý nghĩ của ta là đúng mà thôi. Đôi mắt được lắm.

Còn cái miệng, đôi khi rất gợi cảm khi cười, có thể nói ra tất cả mọi quan niệm trong đầu, cho dù chưa chắc đã chịu nói ra những nỗi niềm trong tim. Nhưng nó cũng linh hoạt, uyển chuyển, chẳng bao giờ chịu kìm nén mãi trong sự câm lặng vĩnh cửu của cảnh cô đơn. Đáng lẽ đó phải là cái miệng nói nhiều hơn, cười cũng nhiều hơn, và có tình thương yêu nhân bản với người nói chuyện với nó. Cái miệng quả thật cũng rất nét.

Ta không thấy có kẻ thù nào cản trở đường may mắn ngoài đôi lông mày kia ra. Đôi lông mày như xác nhận: ‘Mình có thể sống cô đơn nếu lòng tự trọng và hoàn cảnh bắt mình phải làm như vậy. Mình đâu cần phải bán tâm hồn đi để mua hạnh phúc. Mình có cả một kho báu được sinh ra cùng với mình, có thể giúp mình tồn tại trên đời nếu mọi ham muốn khoái lạc không chính đáng đều không động chạm đến mình, hoặc chỉ đưa ra một cái giá mà mình không thể kham nổi”. Còn vầng trán tuyên bố: “Lý trí ngồi thật vững vàng và cầm dây cương, không để cho cảm xúc bùng lên và xô đẩy nó xuống vực thẳm hoang tàn. Các dục vọng có thể lồng lộn cuồng loạn như những kẻ ngoại đạo chính cống. Và cho dù các ham muốn có thể tưởng tượng ra đủ chuyện hồ đồ, nhưng sự phán quyết bao giờ cũng vẫn cho lời kết thúc cuối cùng trong mọi cuộc tranh luận, và sẽ là tiếng nói có trọng lượng hơn cả trong mọi quyết định. Cuồng phong, trời rung đất chuyển, bão lửa tràn qua cũng chẳng hề gì, mình vẫn cứ tuân theo sự đưa đường chỉ lối của cái tiếng nói nho nhỏ mang thông điệp của lương tâm ấy’.”

Khuôn mặt của Jane được bảo là không đẹp, nhưng qua những lời mô tả như kia, còn ai để ý tới vẻ ngoài nữa nếu bên trong đó chứa đựng một tâm hồn đẹp đến thế kia?

It is in vain to say human beings ought to be satisfied with tranquillity: they must have action; and they will make it if they cannot find it. Millions are condemned to a stiller doom than mine, and millions are in silent revolt against their lot. Nobody knows how many rebellions besides political rebellions ferment in the masses of life which people earth. Women are supposed to be very calm generally: but women feel just as men feel; they need exercise for their faculties, and a field for their efforts, as much as their brothers do; they suffer from too rigid a restraint, too absolute a stagnation, precisely as men would suffer; and it is narrow-minded in their more privileged fellow-creatures to say that they ought to confine themselves to making puddings and knitting stockings, to playing on the piano and embroidering bags. It is thoughtless to condemn them, or laugh at them, if they seek to do more or learn more than custom has pronounced necessary for their sex.

Jane Eyre, Charlotte Brontë

“Thật vô ích khi nói rằng con người nên thỏa mãn với cuộc sống an phận thầm lặng, vì phàm đã làm người thì phải năng động, và nếu chưa năng động thì phải tìm cách mà tạo ra. Trên đời này có hàng triệu người cam chịu cảnh an bài hơn tôi, nhưng cũng có hàng triệu người âm thầm cưỡng lại số mệnh. Không ai biết ngoài những cuộc nổi loạn về chính trị còn có bao nhiêu cuộc nổi loạn khác đang lên men trong đám quần chúng sống trên chốn hồng trần này. Phụ nữ thường bị coi là những người quen an phận, nhưng thực ra họ cũng cảm nghĩ y như những người đàn ông. Họ cần thể hiện những phẩm chất thiên phú của mình và cần có đất cho các nỗ lực của mình như những người anh em nam giới. Họ đau khổ vì những gò ép ác nghiệt, vì sự trì trệ tù túng như những người đàn ông phải đau khổ. Thật là hẹp hòi khi nói rằng phụ nữ thì chỉ nên quanh quẩn với chuyện bếp núc, khâu vá thêu thùa và dạo dương cầm. Chỉ những kẻ không biết nghĩ mới kết tội hoặc chê cười phụ nữ khi thấy họ cố gắng hoặc học giỏi để vượt ra ngoài những quan niệm thông thường về giới tính.”

Tác phẩm này xuất bản năm 1847, vậy nên có thể nói, Jane Eyre chính là đi trước thời đại tới 100 năm. Ca khúc mở đầu cho bộ phim Anne with an E, Ahead by a century dành cho cô bé Anne tóc đỏ cũng nên được dành cho cả Jane Eyre nữa.

There is no happiness like that of being loved by your fellow-creatures, and feeling that your presence is an addition to their comfort.

Jane Eyre, Charlotte Brontë

“Quả thực là chẳng còn gì hạnh phúc hơn khi được mọi người xung quanh yêu mến và khi cảm thấy sự có mặt của mình đã làm cho mọi người thêm vui.”

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.