Phân biệt “các” và “những”

Khi dịch bài từ tiếng Anh sang tiếng Việt, vì các danh từ tiếng Anh có dạng số nhiều và số ít nhưng tiếng Việt thì không có nên phải thêm “các” hoặc “những” vào trước danh từ để phân biệt. Mình thường bối rối không biết nên dùng từ nào cho đúng, và trước giờ mình thường chọn theo tổ tiên mách bảo, từ nào nghe thuận tai, hợp ý, không lặp thì dùng thôi. Kể cả trong sách hay sách văn học, hai từ này cũng thường được dùng lẫn lộn tưởng như không có quy tắc gì. Hôm nay rảnh rỗi, mình đi tìm hiểu thử xem “các” và “những” khác nhau như thế nào.

Theo cuốn “Việt Nam văn phạm” của Trần Trọng Kim và nhiều tác giả khác:

Tiếng mạo từ các cùng dùng về số nhiều như tiếng những. Song tiếng ấy thường đứng trước tiếng danh tự chỉ những người hay những vật mà người ta biết rồi và đã chỉ định trong trí não rồi, không cần phải chỉ rõ ở câu nói nữa:
– Thưa các ngài
– Nó làm các việc ở trong nhà.

Theo “Việt Nam văn phạm”

Theo giải thích trên đây thì “các” đứng trước danh từ mà người nói và người nghe đều đã xác định, “những” đứng trước danh từ chưa được xác định.

Cá nhân mình thấy phân loại “các” và “những” là “mạo từ” là không đúng lắm, do mạo từ (article: a, an, the) chỉ dùng với danh từ số ít và quy tắc dùng khắt khe hơn nhiều nên hoàn toàn khác với cách dùng của “các” và “những” đang bàn tới. Chính xác ra thì trong tiếng Việt không có khái niệm danh từ số ít số nhiều, nên cũng sẽ không có khái niệm “mạo từ”. “Các”, “những” cũng như “tất cả” “nhiều”, “vài”, “hầu hết”, “đa số”, “mỗi”, “từng” đều là lượng từ (quantifiers), giống như all, most, many, some, each, any… trong tiếng Anh.

Theo GS.TS Mai Ngọc Chừ:
– “Các” chỉ toàn thể
– “Những” chỉ bộ phận

Hai quy tắc này tưởng chừng như khác nhau và bổ sung cho nhau nhưng thực chất lại xuất phát từ cùng một gốc. Theo giải thích ở đây:

“các” chỉ tất cả những phần tử của một không gian tâm trí xác định.
– “những” chỉ tất cả những phần tử của một không gian tâm trí chưa xác định.
Một tất yếu logic là không gian xác định có nội hàm rộng hơn một không gian chưa xác định. Từ đây suy ra hệ quả là ngoại diên của “các” hẹp hơn ngoại diên của “những”. Nói cách khác, “những” được dùng rộng rãi hơn và tần số của “những” sẽ lớn hơn tần số của “các”.

http://ngonngu.org/

Do không gian chưa xác định luôn là một bộ phận của một không gian xác định nên việc “những” chỉ bộ phận và “các” chỉ toàn thể ở quy tắc của GS.TS Mai Ngọc Chừ cũng được suy ra từ cùng một quy tắc về đối tượng xác định và chưa xác định.

Tóm lại thì quy tắc dùng “các” và “những” là như sau:
– “các” là lượng từ xác định số nhiều đứng trước đối tượng đã xác định
– “những” là lượng từ bất định số nhiều đứng trước đối tượng chưa xác định

Ví dụ: Mình xin thông báo với các bạn về kế hoạch tuần tới. Những bạn có thắc mắc xin hãy hỏi vào cuối buổi.
Các bạn: đã xác định là mọi thành viên đang có mặt
Những bạn có thắc mắc: chưa xác định là thành viên nào

Những trường hợp chỉ dùng được cả “các” và “những”, do đó có thể tùy chọn từ nào nghe thuận tai:
– Dựa trên nguyên tắc: những gì thấy rõ ngay trước mắt được coi là đã xác định, những gì của mình thì mình biết, nên trong các tình huống dưới đây sẽ dùng được cả hai:
+ Các bộ phận cơ thể người: những/các ngón tay, ngón chân, sợi tóc…
+ Các hiện tượng thời tiết, khí hậu, đối tượng thiên nhiên: những/các con sông, ngọn núi, cánh rừng, cơn mưa, trận bão…
+ Các đơn vị địa lý: những/các quốc gia, thành phố…
Tuy nhiên những gì đã xác định thì vẫn dùng các: “các trận bão năm vừa qua”, “các thành phố trực thuộc trung ương”…
– Trước những đối tượng đi kèm chỉ từ xác định như: ấy, nọ, kia… do các từ này có chức năng cụ thể hóa danh từ. Ví dụ: những/các ông ấy, những/các người kia…
– Trước những đối tượng có đi kèm định ngữ mà yếu tố xác định/không xác định khá mờ nhạt. Ví dụ: những/các chuyên gia khí tượng, những/các em học sinh giỏi, những/các thành viên đã gửi câu hỏi… Tuy nhiên trong bối cảnh câu văn, yếu tố chưa xác định đã rõ ràng thì cần phải dùng “những”.

Những trường hợp chỉ dùng “những” mà không thể dùng “các”:
– Trước các chỉ từ phiếm định ai, gì, đâu do đây là những yếu tố chưa xác định. Ví dụ: những ai, những gì, những đâu, không thể dùng “các ai”…
– Trước những danh từ riêng dùng làm ẩn dụ do đây cũng là danh từ chưa xác định. Ví dụ: “Xã hội hiện nay thiếu gì những Lý Thông, Chí Phèo, Xuân tóc đỏ, nhưng cũng không ít những cô Tấm, những Thạch Sanh, Thánh Gióng”

Những trường hợp chỉ dùng “các” mà không thể dùng “những”:
– Các đối tượng ngay trước mắt. Ví dụ: “Các người hãy nhìn mà xem”, “Các cụ nói gì cơ?”. Không dùng “những người”, “những cụ”, do người, cụ ở đây là đối tượng đã xác định. Nếu muốn dùng “những”, ta phải thêm đây, đó, kia, ví dụ như: “những người kia hãy nhìn mà xem”, “một ngày kia những kẻ đó sẽ phải hối tiếc”.
– Trước từ “ngươi”, do ngươi là cách nói xem thường một người nhìn thấy ngay trước mắt nên cũng là đối tượng xác định. Ví dụ: “các ngươi làm gì vậy?”

Tuy nhiên mình cũng để ý tới những trường hợp về ngữ pháp dùng “các” đúng hơn nhưng dùng “những” nghe thuận tai hơn. Ví dụ:
– Số lượng những … như trong câu “Số lượng những cục u trên trán của tôi và thằng Cù Lao cứ tăng dần đến mức báo động” (Quê nội, Võ Quảng)